Anayasa Mahkemesi (AYM), hukuk yargılaması açısından önemli bir karara imza atarak mahkemelerin işleyişini köklü bir biçimde etkileyebilecek bir düzenlemeyi iptal etti. Yüksek Mahkeme, bir mahkemenin “davaların birleştirilmesi” kararının, diğer mahkeme için bağlayıcı olmasını öngören kanun hükmünü, “kanuni hâkim güvencesi” ilkesine aykırı buldu ve oy çokluğuyla bu maddeyi geçersiz kıldı. Karar, bugünkü Resmî Gazete’de yayımlandı.

İKİNCİ MAHKEMENİN “BAĞLAYICI” YETKİSİ SONA ERDİ

İptal edilen kural, Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 166. maddesine dayanmaktaydı. Mevcut durumda, aynı yargı çevresindeki aynı düzeydeki mahkemelerin (örneğin İstanbul’daki farklı Asliye Hukuk Mahkemeleri) benzer nitelikte bağlantılı davalar açması durumunda, ikinci davanın açıldığı mahkeme, ilk davanın açıldığı mahkemede dosyaların birleştirilmesine karar verebiliyordu. Ancak iptal edilen kuralda yer alan “…ve bu karar, diğer mahkemeyi bağlar.” ifadesi, ilk mahkemenin karara itiraz etme veya bu kararı tanımama hakkını ortadan kaldırıyordu.

AYM: “KEYFİ UYGULAMALAR İÇİN GÜVENCE YETERSİZDİ”

Nevşehir ve İstanbul’daki yerel mahkemelerin itirazlarını değerlendiren Anayasa Mahkemesi, mevcut durumun Anayasa’nın 37. maddesinde güvence altına alınan “kanuni hâkim” ilkesini ihlal ettiğine karar verdi. Yüksek Mahkeme’nin gerekçeli kararında şu vurgular yapıldı:

KANUNİ HÂKİM GÜVENCESİ: Bu ilke, bir bireyin davasının hangi mahkemede görüleceğinin kanunla belirlenmiş olmasını zorunlu kılar. Taraflar veya olaylar üzerinden hâkim atanmasına engel olur.

GERİ DÖNÜLEMEZ DEĞİŞİKLİK: İptal edilen kural, ikinci davanın açıldığı mahkemenin tek taraflı kararına dayanarak, davaya bakacak olan hâkimi geri dönülmez biçimde değiştirmekteydi.

DENETİM VE DÜZELTME MEKANİZMASI YETERSİZDİ: Kararda, gerekli koşullar oluşmadığı hâlde keyfî şekilde verilen birleştirme kararlarının denetiminden ya da dosyaların asıl mahkemelerine geri gönderilmesinden sorumlu etkili bir mekanizmanın bulunmadığı ifade edildi. Birleştirme kararına yalnızca davanın sonrasında, nihai kararla birlikte itiraz edilebilmesi ve bunun tek başına bozma nedeni kabul edilmemesi, güvenceyi zayıflatıyordu.

Yüksek Mahkeme, bu nedenlerle iptal edilen kuralın, davaya bakacak mahkemenin/hâkimin değişmesini sağladığını ve bunun da kanuni hâkim güvencesiyle çeliştiğini belirtti.

3 ÜYEDEN KARARA ŞERH: “BU BİR MAHKEME DEĞİŞİKLİĞİ DEĞİL”

Karar, oy birliğiyle değil, 3 üyenin karşı oyuyla alındı. Karşı oy gerekçesinde Başkanvekilleri Hasan Tahsin Gökcan ve Basri Bağcı ile Üye İrfan Fidan, söz konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olmadığını öne sürdü. Bu görüşte, düzenlemenin davaların daha hızlı ve az masrafla sonuçlanmasını sağladığı, teknik olarak bir “mahkeme değişikliği” olmadığı ve aynı mahkemenin farklı daireleri arasında dosya transferi olduğu vurgulandı.

Bu iptal kararıyla birlikte, gelecekte bir mahkemenin verdiği birleştirme kararı, diğer mahkeme için otomatik olarak bağlayıcı hâle gelmeyecek ve mahkemelerin kendi dosyaları üzerindeki takdir yetkileri güçlenecek.

Büşra Akdaş/Karar